Engelli ÖTV İstisnasındaki ‘Bizzat Kullanım’ ve ‘Tertibatlı Araç’ Şartı Artık Yok
Stj. Av. Beyza DOĞAN
Halk arasında engellilere devlet indirimi olarak bilinen, sıfır araç alımlarında ÖTV istisnası engellilerin mücadele alanlarından sadece biri. Devletin engelli vatandaşların seyahat hürriyetini destekleyecek vasıtalara erişimini kolaylaştırmaya yönelik olarak çıkarılmış olan bu düzenleme uygulamada sorunlu hale gelebiliyor. Özellikle 2025 yılı sonu yapılan süre değişiklikleri engelli araç alımlarındaki ÖTV istisnası ile ilgili çıkmazları derinleştirdi. Türlü güçlüklerle baş etmeye çalışan engelli bireyler bir de aniden değişen mevzuatla boğuşuyor. Anayasa Mahkemesine yapılan başvuru sonucu konuyla ilgili hak kapsamını önemli ölçüde değiştiren düzenlemenin bir kısmı AYM tarafından 22/4/2025 tarih Esas Sayısı : 2024/240 Karar Sayısı : 2025/100 sayılı kararla iptal edilmişti. İptal kararı 26/03/2026 günü itibariyle yürürlüğe girdi. Bu yazıda iptalin kapsamı ile yeni düzenlemenin sonuçlarını değerlendirmeye çalıştık.
ÖTV İstisnasi Nedir?
ÖTV istisnası; Türk vergi mevzuatında engellilere yönelik olarak öngörülmüş vergisel avantajlardan biri olarak malul ve engellilerin taşıt alımlarının belirli şartlarda özel tüketim vergisinden müstesna tutulmasıdır. 4760 Sayılı Kanun’un 7. maddesinin birinci fıkrasının (2) numaralı bendinde (II) Sayılı Liste’de yer alan kayıt ve tescile tâbi yerli katkı oranı en az %20 olan malların on yılda bir defaya mahsus olmak üzere ilk iktisabına yönelik olarak özel tüketim vergisi istisnası öngörülmüş olup söz konusu istisnadan yararlanabilecek kişilere ve istisnanın konusu ile istisna şartlarına ilişkin düzenlemelere yer verilmiştir.
1. %90 ve üzeri engellilik oranı bulunanlar:
Kanunun ilgili hükmüne göre engellilik oranı %90 veya daha fazla olan bireyler, yalnızca belirli araçları ÖTV’den istisna şekilde satın alabilmekteydi. Bu kapsamda;
- Belirli motor hacmi sınırı içinde kalan,
- Kanunda belirtilen GTİP numaraları içinde yer alan,
- Belirlenen parasal sınırı aşmayan araçlarda
- 10 yılda bir defaya mahsus olarak ilk iktisabında
ÖTV istisnasından yararlanılabilecektir. Ayrıca sürekli olarak tekerlekli sandalye veya sedye kullanımı gerektiren durumlarda, araca uygun tertibat yapılması şartıyla bazı özel araçlar da istisna kapsamında bulunuyor.
2. %90’nın altında engellilik oranı bulunanlar:
Uyuşmazlığa da konu olan kanun maddesi ise engellilik oranı %90’ın altında bulunan bireylerin sağlaması gereken şartlara ilişkin şartları ifade ediyor. Kanunun itiraz konusu ilgili hükmüne göre engel oranı %90’ın altında olan kişiler için ÖTV istisnası;
- Engelli bireylerin aracı bizzat kullanmaları
- Engellilik durumlarına özel hareket ettirici özel tertibat yaptırmaları şartlarına bağlıdır.
Dolayısıyla engel oranı %90’ın altında olup aracını kendisi kullanabilecek durumda olan engelli bireylerin hakkı yasal düzenlemenin amacıyla çelişecek şekilde sıkı şekil şartlarına tabi tutulmuştur. Bu halde iptal öncesi mevzuata göre engellinin seyahat hürriyetini gelişkin manada destekleyen bir düzenleme yerine acil ihtiyaç fonksiyonu ile sınırlandırılmış, özel tertibat çıkmazına sıkışmış bir düzenleme anlayışı hakimdi.
Diğer yandan söz konusu istisnanın uygulamasında aranan parasal sınır 2025 yılı için 2.290.200,00 TL olarak belirlenmişti. Akabinde 27/12/2024 tarihli ve 32765 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan ve aynı gün yürürlüğe giren 26/12/2024 tarihli ve 9321 sayılı Cumhurbaşkanı kararının eki kararla istisna kapsamında alınacak araçların yerli katkı oranının en az %40 olması şartı getirilmişti.
Anayasa Mahkemesi Düzenlemeyi Kanun Önünde Eşitlik İlkesine Aykırı Buldu.
Anayasa Mahkemesi kararında; engellilerin yaşam koşullarının iyileştirilmesinin önündeki engellerin kaldırılmasının devletin görevi olduğu, bu çerçevede engellilerin hem ekonomik yönden desteklenmesi hem de sosyal hayata katılımlarının ve uyumlarının sağlanması gerektiği, itiraz konusu kuralla %90 oranından daha az derecede malul ve engelli olanlardan araç alımlarında sadece engelliliğine uygun şekilde hareket ettirici özel tertibat yaptırmak suretiyle bizzat sürücü olma imkânına sahip olanların özel tüketim vergisi muafiyetinden yararlanabileceğinin öngörülmesinin devlete yüklenen engellilerin korunmalarını ve toplum hayatına uyumlarını sağlayıcı tedbirlerin alınması şeklindeki pozitif yükümlülükle çeliştiği, bu durumun sosyal devlet ve eşitlik ilkelerini ihlal ettiği, engelli haklarının korunmasına ilişkin milletlerarası antlaşmalarla bağdaşmadığı değerlendirilmiştir.
Anayasa’nın 2. maddesine göre Türkiye Cumhuriyeti, toplumun huzuru, millî dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan, demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk devletidir. (AYM, E.2015/105, K.2016/133, 14/7/2016, § 18; E.2022/51, K.2022/94, 20/7/2022, § 16). Çağdaş devlet anlayışı sosyal devletin tüm kurum ve kurallarıyla Anayasa’nın sözüne ve ruhuna uygun biçimde kurularak işletilmesini, bu yolla bireylerin refah, huzur ve mutluluğunun sağlanmasını gerekli kılar (AYM, E.2015/105, K.2016/133, 14/7/2016, § 18). Böylelikle sosyal devletin herkes için insan haysiyetine yaraşır asgari bir hayat düzeyini gerçekleştirecek nitelikte pozitif yükümlülüklerini yerine getirmesi gerekmektedir.
İptal edilen kanuni düzenleme incelendiğinde engel oranı %90’ın altında bulunanların özel tüketim vergisi istisnasından yararlanabilmesinin şartı olarak satın alınan taşıta bizzat kullanma amacıyla engelliliğine uygun şekilde hareket ettirici özel tertibat yaptırılması zorunluluğunun öngörülmesi, engel durumundan dolayı hakkında sürücü belgesi alamayacağına ve dolayısıyla herhangi bir taşıtı -engelliliğine uygun şekilde hareket ettirici özel tertibat yardımıyla bile- kullanamayacağına yönelik karar alınan malul ve engellilerin söz konusu istisnadan yararlanmasını imkansız hale getirmektedir. Benzer şekilde özel tertibata ihtiyaç duymayan kişilerin de istisnadan yararlanmasını engelliyordu. Bu ise kanun önünde eşitlik ilkesine ve sosyal devlet aykırı bulunarak kural iptal edilmiştir.
Yeni Düzenleme Ne Diyor?
İptal sonrası 02/04/2026'da yapılan yeni düzenlemeye göre bizzat kullanma amacıyla engelliliğine uygun hareket ettirici özel tertibat yaptıran malûl ve engelliler ile engelli sağlık kurulu raporunda ortopedik engelliliği yüzde 40 ve üzeri olup bu engel durumu nedeniyle sürücü belgesi alamayan malûl ve engelliler tarafından alınan araçlar vergiden müstesna tutulmuştur. Yeni düzenlemede %90 engel oranı %40’a indirilmiş, sürücü belgesi alamayan kişiler de kapsama dahil edilmiştir. Böylelikle özel tertibat ÖTV istisnası için bir şart olmaktan çıkarılarak, satın alınan taşıtı herhangi bir özel tertibata ihtiyaç duymadan kullanabilecek durumda olanların özel tüketim vergisi istisnasından yararlanmasının önündeki engel kalkmıştır.
Engellilerin Sorunları Çözülmüyor.
Yeni düzenleme ile katı şartlardan bazıları kaldırılmış olsa da geçmişe dönük mahrumiyetleri telafi etmek imkansız. Engelli bireylerin araç alımlarında yaşadıkları tek sorun mevzuatın kurgusu da değil. Trafikte uğradıkları ayrımcılık ve ihlallerden tutun vergi daireleri ve araç alımı için müracaat ettikleri galerilerle dahi güçlükle iletişim kuruyorlar. Talepleri sürüncemede bırakılıyor veya reddediliyor. Engelli bireyin işlemlerini bizzat gerçekleştiremediği, vasi tarafından işlem yapılmak zorunda kalınan hallerde ödeme süreçleri dahil tüm kararların vesayet makamı olan sulh hukuk mahkemesi tarafından veriliyor olması, vesayet işlerine uygulanacak hükümlerin mevzuatta detaylı olmamasının yargının uygulama hatalarına etkisi gibi sebepler, engellilerin mücadele alanını mahkemelerden özel şirketlere, vergi dairelerine kadar uzatıyor.
ÖTV İle İlgili Diğer Yasa Teklifleri
ÖTV konusundaki gelişmeler engelli araç istisnası ile sınırlı değil. 09/04/2026 tarihi ve öncesinde komisyona sunulan tekliflerle;
- Tarım ve hayvancılık faaliyetlerinde kullanılan akaryakıt, elektrik, gübre, ilaç, tohum, fide ve yem teslimlerinde katma değer vergisi ile özel tüketim vergisinin kaldırılması;
- Çiftçi kayıt sisteminde kaydı bulunan ve ziraat odasında aktif üyeliği olan gerçek kişilerin, üretim amacıyla ilk defa satın aldıkları pikap (pick-up) tipi araçların özel tüketim vergisinden istisna tutulması,
- Daha geniş kitlelere hitap eden bir teklif olarak; aylık hane geliri brüt iki asgari ücreti geçmeyen hane halkından gelir sahibi veya gelir sahiplerinden sadece bir kişinin bir defaya mahsus yararlanabilmesi ve tescilden itibaren 7 yıl geçmeden devredememesi koşuluyla ÖTV istisnasından yararlandırılması,
- Yaşlılık aylığı bağlanan esnaf ve sanatkarlara emeklilik tarihlerinden itibaren beş yıl içinde bir defaya mahsus olmak üzere ve bu istisnadan yararlanılarak iktisap edilen taşıtların beş yıl süreyle devredilememesi şartıyla özel tüketim vergisi istisnası tanınması,
- Kıbrıs gazilerine ilk araç alımında ÖTV istisnası verilmesi
gibi çeşitli sosyo-ekonomik sınıflara hitap eden teklifler olduğu gibi; araç sahibinin özelliklerinden bağımsız şekilde, 20 yaş ve üstü taşıtlarını geri dönüşüme verenlerin alacakları yeni taşıtların bir defalığa mahsus özel tüketim vergisinden istisna tutulması gibi çevre merkezli hedefler de bulunmaktadır. Tekliflerden henüz hiçbiri yasalaşmamıştır. Bu konuda komisyonda bekleyen en eski teklif 2018 tarihlidir.
