İşçinin Ücretinde ve Çalışma Düzeninde Hileli Görünümler
İşçinin ücretinin sözleşmeye, kanuna ve dürüstlük kurallarına uygun ödenmesi gerekir. İşin düzenlenmesinde bu kurallara harfiyen uymayan işverene karşı haksız çıkmak neredeyse imkansızdır. İşverenin bu konudaki hataları ise her zaman apaçık ortada değildir. Özellikle postalar halinde (vardiyalı) çalışılan işlerde çalışma düzeninin oluşturulmasındaki güçlükler kayıtsız mesailere, mevzuatın farklı sebeplerle çalışana tanıdığı dinlenme haklarının iç içe geçirilerek kullandırılması sebebiyle görünmez fazla çalışma veya izin ihlaline veya hatalı denkleştirme uygulamalarına sebebiyet verir. Bu gibi parametrik detaylarda yapılmış hatalar çalışanlar için hak ihlali teşkil eder. Kendisine bir miktar fazla çalışma ücreti ödenen çalışan ise bu kısmi ödemeler sebebiyle haklarının tam verildiği duygusunda tazminat alamayacağını sanmaktadır. Ancak çalışma şartlarının doğru bir şekilde incelenmesi sonucunda fesih ve tazminat sebeplerini anlayabilmektedir.
Çalışma Şartlarını Nasıl İncelemeli?
Çalışma şartları deyiminden işveren ve işçi arasındaki sözleşmeyle kararlaştırılan ve bunun haricinde uygulanmakta olan çalışma düzenine ilişkin tüm unsurlar anlaşılmalıdır. Bu kapsamda örneğin işçinin haftanın iki günü haftalık izin hakkı olduğunun sözleşme kararlaştırılması sözleşmesel şartları, bu izinlerin operasyonel olarak iptal edilmesi ise eylemli çalışma şartlarını ifade eder. İşçi bu kurguda sözleşme sebebiyle sahip olduğu haklar ve hukukun belirlediği sınırlarda somut deneyimleri uyarınca hukuki durumunu tespit ettirebilir. Çalışma hayatındaki ihlallerin kanıksanmış ve genele yayılmış olması, bazı durumların bir ihlal olup olmadığı veya ne düzeyde bir ihlal olduğu konusunda belirsizliğe yol açan diğer bir faktördür. Bu belirsizliğin giderilmesi için varsa iş sözleşmesinin, ek protokol veya onayların, puantaj/takograf gibi gerçek çalışmayı gösteren kayıtların, bordroların, vardiya çizelgelerinin, görev defterlerinin, sanal İK sistemi kayıtlarının ve banka kayıtlarının birbiriyle mukayeseli ve matematiksel olarak incelenmesi ve hukukun geçerli tanıdığı sınırlar çerçevesinde kalıp kalmadığının detaylı bir şekilde anlaşılmasını sağlayacak şekilde çalışılması gerekmektedir. İşverenin bu şekilde tespit edilebilecek hatalarının örneklemeyle ortaya konması halinde, tespit edilen hukuka aykırılıkların birkaç günle sınırlı değil de çalışmanın geneline yayıldığının anlaşılmasıyla birlikte belirsiz alacak davası olarak talep edilmesi mümkün hale gelmektedir.
İşverenin Fazla Çalışma veya Ulusal Bayram Genel Tatil Çalışma Ücreti Adı Altında Yaptığı Ödemeler Kıdem Tazminatı Hak Etmeye/Dava Açmaya Engel Mi?
Bazı işverenler, işçinin haftalık çalışma süresinin üzerinde çalıştırıldığı olgusu apaçık ortada iken dahi hiçbir şekilde fazla mesai ödemedikleri gibi denkleştirme uygulamasını da ya gerçekleştirmez ya da hatalı uygular. Özellikle vardiyalı işlerde denkleştirme uygulamasına rastlansa da buna ilişkin uygulamanın denkleştirme kurallarına uygun olması ve doğru kaydedilmesi gerektir. İşveren denkleştirme uyguladığını düşünse bile bunu doğru kaydetmediği için işçinin talepleri karşısında denkleştirmenin katkısından yararlanamaz. Özellikle kısmi fazla mesai ödemelerinin ve/veya ulusal bayram genel tatil çalışmalarının karşılığının ödendiği işyerlerinde çalışanlar mahiyetini bilmeseler de düzenli ödeme aldıkları için haklı fesih nedeni teşkil edecek bir hususun kendileri açısından gerçekleşmediğini düşünürler. Ancak unutulmamalıdır ki işverenin tazminat yükümlülüğünden kurtulmak için neredeyse kusursuz bir iş düzeni kurması, hukuka ve dürüstlük kurallarına uygun bir organizasyon içerisinde olması gerekmektedir. Örneğin hatalı hesaplanmış fazla çalışma ücretleri, karşılığı ödenen ancak sık gerçekleşen hafta tatili çalışmasının yasak çalışma niteliği itibariyle iş sözleşmesine etkisi, işçinin sosyal güvenlik hakları yönünden iş sözleşmesi, dürüstlük kuralları veya hukuka uygun olarak nitelendirilemeyecek örtülü uygulamalar ayrıca çalışılıp tespit edilmedikçe işçi tazminat hakkından haberdar olamayacaktır. Ancak çalışma şartlarının doğru incelenmesi ve işçinin sağladığı doğru kayıt ve bilgilerle gerçekleşecek muhakeme ve hesaplamalar sonucu kısmi ödemeler alan işçinin de ayrıca kıdem tazminatına hak kazanmasını sağlayacak şartların gerçekleştiği tespit edilebilecektir. Aşağıda işverenin kasıtlı veya bilgi eksikliği sebebiyle gerçekleştirdiği/içine düştüğü bordro hilelerinden bir kısmını bulabilirsiniz.
